هەندرێن

هه‌ندرێن

سكاندیناڤیا_ دورگه‌یه‌كی تر له‌ بخوور

چاپخانه‌ی

 Tranan 2004

  Swed/Stockholm                                            

MARIA WENNERSTRÖM WOHRN نووسینی:

وه‌رگێرنانه‌وه‌ له‌ سویدییه‌وه‌: حه‌مید كه‌شكۆلی

Handren : Skandinavien - En annan ö av rökelse

Kritik-littteratur

Skrivit av: Eleonora Bru

20070730

Ur: http://www.tidningenkulturen.se/

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

I

Där, i den geografiska drömmen, livet var en bild av Gudens skugga.

 Av min mors sagor lärde jag mig att jorden stod på ryggen av en ko. Himlen var Gudens hus. Tiden som inte hade sekunder eller minuter knöt samman jorden himlen till en enhet.

Jag var rädd för att en dag kon skulle vredgas eller bli sjuk och vi falla ner i tomheten och sväljas av vilsenheten.

Och jag tänkte mig kon så oändlig att den inte rymdes i min blick. Under lång tid förstod jag inte den skrämmande och tysta varelse som bestämde över det osynliga universumet, och som fanns som en bild i mina ögon.

Med tiden, ökade också mitt sökande efter de väntande dagarna. Jag frågade ofta min mor: Ifall himlen ramlar ner, hur ska då kon klara sig? Och om jorden faller ned, vad händer då med oss? 

Varje gång avbröt min mor snabbt mina frågor. Arg och ängslig tvingade hon mig att be Guden om ursäkt.

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

1.

Bergen i din röst blev nära,

öppnade sig

bakom kvällens viskande hemlöshet

liknar diktens ekande

ditt anländande.

Recension av"TÖRST". En novellsamling av

Nawal El Saadawi.

Av: Handren

Svensk översättning: Hans O. Sjöström och Marina Stagh

1991 Stockholm: En bok för alla.

Nawal El Saadawis noveller om sexualitet, religion, om kvinnlig omskärelse, om fanatism men också hennes analytiska essäer och teaterpjäser, skildrar konflikten mellan manligt och kvinnligt och kvinnans konflikt med sig själv.

 Hon ger oss bilder av en värld som är skrämmande, av förtryck och omöjliga val, om förbuden och orättvisan som drabbar kvinnan. Huvudpersonerna är kvinnor och de slåss mot den situation som förtrycker dem.

Ett porträtt av Jan Hjalmarson

Jag har träffat Jan Hjalmarson många gånger, över en kopp kaffe eller några öl. Våra dskussioner har för det mesta handlat om den svenska litteraturen och om poesi överhuvudtaget. Men våra träffar har alltid ínskränkt sig till bestämda tider och årstider; på lördagar eller söndagar, på våren och hösten. Jan är alltid upptagen med sitt arbete, med familjen, sin poesi och arbetet med tidskriften "Den Blinde Argus". Detta gör att tiden väver hans tillvaro till trekantig form. Han och hans fru Erikas lediga stunder uppfylls av deras två söner, August och Hugo, av poesins viskningar och gitarrens kittlingar.

سازدانى: شەقام

لەم دیمانەیەدا هەندرێن نووسەر و شارەزا لە بوارى پەروەردا، تیشک دەخاتە سەر چەند لایەنێکى گرنگى بوارى پەروەردە لەوانە، سیستمى نوێى خوێندن و پەیوەندى نێوان مامۆستا و قوتابى و چەند بابەتێکى دیکەش.

شەقام: بۆچى زۆرى خەڵکى لەگەڵ گۆڕینى سیستمى پەروەردە نەبوون، ئایا خەڵکى ئێمە بەگشتى لەگەڵ گۆڕاندا نییە، یان شێوەى گۆڕینەکە تەندروست نەبوو؟

هەندرێن: گۆڕینى سیستمێک لە کۆمەڵگەیەکى وەکو ئەوەى ئێمە و هەموو کۆمەڵگەیەک بەتایبەتى کۆمەڵگەیەک کە لەسەر کۆڵەگەکانى داب و نەریتێکى کۆن و چەقبەستوو دەژیت، پێویستە بەر لەوەى ئەو گۆڕانە بکرێت، دەبێ ژێرخانى ئینسانى، کۆمەڵایەتى و کولتوورى لەبار بێت. گریمان لەبار نەبوو، بەتایبەتى لە کۆمەڵگەیەک کە پاشخانێکى وێران، داب ونەریتێکى قەتیسماو ئاراستەى دەکات، بۆ نموونە لێرە دەبینین نۆرمێکى چەقبەستوو کە تێکەڵاوییەکە لە نەریت و هەڵسوکەوت و رەفتارى خێڵ، هاوکاتیش ترێنجێنراو بە نەریتى ئایینى کە خۆى هانى دەدات بە جۆرێک لە متمانە و بڕوایى. ئەو جۆرە سستمە کۆمەڵایەتییە کە زۆر تەجریدە، هاوکاتیش کە باڵا دەستى ئایینى هەیە، زۆر رەگئاژۆ و دەبێت. جا لێرەدا هەر وەزارەتێک کە دەیەوێ گۆڕانکاریەک بکات، بەر لە گۆڕانکارى دەبێ هەوڵبدات بۆ دارشتن و زەمینە خۆشکردنى رێگەى ئەو پرۆسەیە لەناو هەناوى کۆمەڵگەدا. چۆن ئەمە دەکرێت؟

هو المكان، ظل الإنسان. أينما حلّ، كان المكان له حضوره.

المكان يتواجد في الباطن؛ وهو ليس مثل الزمن الذي له حضور ظاهر: حضور نسبي. المكان له ارتباط مرئي، ويترك أجواءً حيوية في الذاكرة، أما الزمن، فإنه يتحول إلى الضد؟؟؟.

كان الخريف. الخريف الشبيه بالسراب، عندما جئتُ إلى السويد؛ وهي الصدفة أن أكون نزيل فندق "Alfa"، أحد معسكرات المهاجرين، الملىء بالبشر من جميع العالم.

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

"لێره‌ی بێشوێندا

ده‌بوو من  ماڵێک له‌ وێنه‌ی زێی بادینان بۆ (ئیوان) چێبکه‌م"

ته‌نیا رێگای کاکێشانه‌

له‌م کۆچه‌دا،

قۆڵی له‌ قۆڵمان کردووه‌ و

کۆرسی گۆرانییه‌کانه‌

که‌ رۆژانه‌ برینی لێوه‌کانمان هێمن ده‌کا.

زه‌مین له‌شێکی ته‌پ و

ئێسقان هه‌ڕاو

رێش که‌لێکی دووکه‌ڵگرتوو،

1. شیعری گه‌نج:  بوونێکی سه‌رنجڕاکێشه‌ نه‌ک‌ خۆکردنه‌ به‌ سه‌رنجێکش 

"کام ئاسته‌نگ رێگه‌ له‌ ئێمه‌ ده‌گرێت که‌ به‌ زه‌رده‌خه‌یه‌که‌وه‌ باسی هه‌قیقه‌ت نه‌که‌ین".

هۆراتیۆس

 (له‌ کتێبی: نیتشه‌ "گرفت -رمانی ڤاگنه‌ر- Fallet Wagnar")‌

***

شیعری کوردیی رابردوو، یان به‌ واتای ته‌وه‌ره‌که‌ی "کوردستان راپۆرت" (2009.11)، که‌ تایبه‌ته‌ به‌ شیعری "گه‌نج"، شیعری "ئه‌زمووندار"ه‌کان له‌گه‌ڵ کۆتایی هاتنی سه‌ده‌ی بیستدا، گیرۆده‌ی ته‌نگژه‌یه‌کی فره‌ره‌هه‌ند بووه: له‌ رووی فۆرم و بابه‌ته‌وه‌ چیتر ناتوانێت خواست و چێژی خوێنه‌ری ئه‌مڕۆ مه‌یسه‌ر بکات.  بۆیه‌‌  ئه‌و شیعره‌، هه‌روه‌ک  شاعیره‌ "گه‌نج"ه‌کان‌ له‌ به‌شی یه‌که‌می ته‌وه‌ری ناوبراوه‌دا رایه‌ده‌گه‌نن، مه‌یل و پرسیاره‌کانی ئه‌و خوێنه‌ره‌‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ ئێستاخواز و‌ کاڵاساره‌ ده‌رببڕێت. به‌ واتایه‌کی تر: وێده‌چێت شیعری"ئه‌زمووندار"ه‌کان له‌ ئاستی بیرکردنه‌وه‌ و ئێستێتیکییه‌وه‌ چیتر نه‌توانن ئه‌و واقیعه‌ نائاماده‌یه‌ بۆ ئه‌و خوێنه‌ر و شاعیره‌ پۆستکوردایه‌تییه‌ ئاماده‌ بکه‌ن که‌ سۆراغی ده‌که‌ن. هاوکاتیش ئه‌و شاعیره‌ "ئه‌زمووندار"ه‌ نه‌توانێت روحی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌ جیهانیبوون، ته‌کنیکسالار و کاڵاخوازه‌ ده‌رببڕێت که‌ ئه‌و خوێنه‌ر و شاعیره‌ی ئه‌مڕۆیان کردۆته‌ وێنه‌ی کاڵاکانی خۆیانه‌وه‌. به‌مجۆره‌ ئه‌و شاعیره‌ "ئه‌زمووندار"ه،‌ وه‌ک  کۆنه‌ کادیر و سه‌رۆکی حیزبه‌کانی کوردستان و رۆژه‌هه‌ڵات، ناخوازێت ئه‌وه‌ قه‌بووڵبکات یان بیر له‌وه‌ بکاته‌وه‌ که‌ ئه‌و شاعیره‌ "گه‌نج"انه‌ی که‌ حه‌ز ده‌که‌ن خۆیان به‌ میراتگری شیعری هاوسه‌رده‌می کوردیی بزانن یان ده‌نگیان ببیسترێت، ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ که ئه‌و چیتر ناتوانێت "داهێنان" بکات و "دا‌هێنه‌ر" بێت، به‌ڵکوو  هاوکاتیش چونکه‌ ئه‌و شیعره‌ی وی که خه‌مه‌کانی‌ زیاتر شه‌حنکراوه‌ به‌‌ پرسی ئازادی نه‌ته‌وایه‌تیی، یان به‌ واتای ژان فرانسوا لیۆتار، هه‌ڵگری "داستانه‌ مه‌زنه‌کان"ه‌ یانیش  هه‌ڵگری زمانێکی سیمبوولیی، هاورده‌یی و ئاڵۆزکاوه.

ئه‌گه‌ر ژیان بریتی بێت له‌ سه‌فه‌رێکی هه‌میشه‌ و شیعریش سه‌فه‌رێکی ناوه‌کیی بێت به‌ناو ئه‌و ژیانه‌وه‌، که‌واته‌ ئه‌وه‌ ژیانه یان زایه‌ڵه‌ی زمانه‌ به‌ ده‌مڕێوه‌ شاعیری نوێ به‌رهه‌مده‌هێنێت، تاکوو ئه‌ودیوی ژیان، ئه‌و واقیعه‌ نائاماده‌مان بۆ ئاماده‌ بکات که‌ ئه‌و هه‌ستی پێده‌کات و  مه‌یلی نماییشکردنییه‌تی.

له‌و دیده‌وه‌ ئێستا مه‌یلێک بۆ ره‌وتێکی "نوێ" شیعریی له‌ دایکبووه‌ که‌ به‌ شیعری گه‌نج" ناودێر ده‌کرێت.  دیاره‌ من ئه‌و به‌ناوکردنه‌ی "گه‌نج" به‌ کێشه‌ ده‌زانم، چونکه‌ ده‌سته‌واژه‌ی "گه‌نج" زیاتر وێنه‌ی ته‌مه‌نێکی فیزیکیی دیاریکراومان به‌ یاد ده‌هێنێته‌وه‌ نه‌ک بیرکردنه‌وه‌یه‌کی نوێ . بۆیه‌‌ لێره‌دا من حه‌ز ده‌که‌م ده‌سه‌ته‌واژه‌ی ره‌وتێکی شیعریی نوێ به‌کار بهێنم.  ئه‌و ره‌وته‌ شیعرییه‌ش، له پێناسه‌یه‌کی ساده‌ و تاکڕه‌هه‌نددا،‌ هه‌رچه‌نده‌ دیمه‌نه‌ گشتییه‌که‌ی به‌ منداڵێکی باقۆ، هه‌راش نه‌بووی ئه‌و ره‌وشه‌  سیاسیی، ئابووریی و جڤاکییه گه‌نده‌ڵ و بێ "سیاسه‌تی کولتووریی"ه‌‌ ده‌چێت. لێ  به‌شێکیان هه‌رچه‌ند، به‌ واتای نیتشه‌یی، "ناتوانن ئه‌و به‌ها نه‌ریتیی و چه‌قیوه‌ شیعرییانه‌ تێکبشکیێنن،  خه‌می به‌ دیارخستن و به‌ گۆهێنانی واقیعێکه‌ که‌ له‌ جیهانی شیعر-بوونایه‌تییه‌که‌یدا په‌نادراوه‌؛ ئه‌و واقیعه‌ی که‌ وێده‌چێت ته‌نیا دڵه‌خورپه‌کانی زیاتر بکات، تاکوو هه‌میشه‌ بگه‌ڕێت، بنووسێت.‌  گه‌لۆ شاعیر له‌ گه‌ڕانی به‌رده‌وامی بۆ ئاماده‌کردنی ئه‌و ژیانه‌ نائاماده‌یه‌دا بێجگه‌ له‌ به‌رینترکردنی ته‌نیایی و دڵه‌خورپه‌کان، چیتری ده‌ستده‌که‌وێت؟

گه‌ره‌که‌ بێژم،  به‌شێک له‌ ئه‌رکه‌ گرینگه‌کانی ئه‌و "یه‌کێتی نووسه‌رانی هه‌ولێر"ه‌ کۆمه‌کییکردنی ئابووریی ئه‌و شاعیره‌ "گه‌نج" و ئاماده‌کردنی کۆڕ و داواتکردنی نووسه‌ره‌ په‌رۆشخۆره‌کان بێت‌. بۆ بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌و شاعیره‌ گه‌نجه‌ که‌ پێی وایه‌ ته‌نیا ئه‌و بایه‌خی پێنادرێت، ناچارم ئاماژه‌ به‌ حیکایه‌تێکی خۆم بکه‌م. من به‌هاری 2008 که‌ به‌سه‌ردان هاتمه‌وه‌ کوردستان به‌ نیاز بووم  له‌ روانگه‌یه‌کی "مێژووی هزریی"ه‌وه‌ کۆڕێک له‌سه‌ر دیارده‌ی نووسینی رۆمان و رۆمان خوێندنه‌وه‌ پێشکه‌ش بکه‌م. بۆ ئه‌مه‌ش راسته‌وخۆ به‌ که‌ریم ده‌شتی شاعیر و چه‌ند نووسه‌ری تری نزیک به‌و "یه‌کێتی نووسه‌ران"ه‌م راگه‌یاند که‌ ئه‌گه‌ر پێیان خۆشه‌  ئه‌و کۆڕه‌ له‌ "یه‌کێتی نووسه‌رانی هه‌ولێر"دا ئه‌نجامیده‌ده‌م، که‌چی وه‌ڵامیان نه‌بوو، وسکت بوون. له‌ کاتێکدا وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بابه‌ته‌ به‌هه‌ڕمێنه‌ له‌ کوردستاندا که‌ که‌سێک تشتێکی ئه‌وتوی له‌سه‌ر  نه‌گوتبێت که‌ سه‌رنجکێش بیت، ده‌بوو ئه‌و به‌ڕێوه‌به‌رانی ئه‌و"یه‌کێتی نووسه‌رانی هه‌ولێر"ه‌ که‌، هه‌رنا ئێواره‌یه‌ک له‌و به‌تاڵییه‌ی که‌ ئێواران له "حه‌وشه‌‌"که‌یاندا به‌سه‌ری ده‌به‌ن به‌و کۆڕه‌ پڕیان بکردباوه‌.  له‌وه‌ش گه‌ڕێ، داوام له‌و "یه‌کێتی نووسه‌رانی هه‌ولێر"ه‌ کرد که‌ ئه‌گه‌ر ده‌کرێت سه‌باره‌ت به واژووکردن و نه‌کردنی ئه‌وان‌ له‌ ته‌ک ئه‌و "داخوازینامه‌"ی که‌ بۆ به‌ ستانده‌رده‌رکردنی زمانی کوردیی ئاماده‌مان کردبوو قسه‌یان هه‌بێت، که‌چی خۆیان بێده‌نگ کرد.دواجار ئاکامی ئه‌و بێباکییه‌ی ئه‌و "یه‌کێتی نووسه‌ران"ه‌ بابه‌تی کۆڕه‌که‌م، وه‌ک بێئومێدییه‌کانی تر، له‌گه‌ڵ خۆم هێنایه‌وه‌ سوێد.

شیعرییه‌تی خود و  ره‌وانبێژیی هاودژیی له‌ وێناندنی ئێستادا

ده‌ستپێک

له‌ ماوه‌ی ئه‌و دوو ساڵه‌دا شیعرگه‌لێکی به‌شێک له‌و شاعیرانه‌م له‌ سایتی"ده‌نگه‌کان"دا‌ خوێنده‌وه‌ که‌ له‌ زمانی کوردییدا به‌ "شاعیره‌‌ گه‌نج"ه‌کان  ناودێر ده‌کرێن. یه‌کێک‌ له‌و ده‌نگه‌ شیعرییه‌ گه‌نجانه‌ش، ئاریان ئه‌بوبه‌کر بوو.‌ به‌ڵێ، به‌ر له‌وه‌ی، وه‌ک باوه، که‌ نووسه‌ران هۆکاری ئه‌م نووسینه‌ له‌سه‌ر شیعری ئاریان بوه‌همێنن، گه‌ره‌که‌ بێژم، که‌ بۆ یه‌که‌م جار له‌ کۆتایی به‌هاری  ئه‌مساڵ، 2009دا له‌و کاته‌ی که‌ نووسه‌ر و شاعیرانی کوردستان به‌  بڵاوکردنه‌وه‌ی‌ دیمه‌نی میوانداریی و وێنه‌ به‌ کۆمه‌ڵییه‌کانیان له‌گه‌ڵ ئه‌دۆنیسی شاعیردا مه‌ست و خومار بوون، له‌ گۆڤاری "هه‌نار"دا، که‌ له‌ "ده‌نگه‌کان"دا‌ ده‌یبینم، شیعرێکم به‌ ناوی "سه‌گ" خوێنده‌وه‌ ‌ که‌  ئاریان ئه‌بوبه‌کر خاوه‌نه‌که‌ی بوو. پیشتر به‌و ناوه‌ ئاشنای نه‌بووم.  دوای خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و شیعره‌، که‌ وه‌ک له‌ گۆڤاره‌کاندا‌ باوه‌، دوای شیعره‌کانی چه‌ند شاعیری  "ناسراو"  دانرا بوو،  دوای خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و "سه‌گ"ه‌ هه‌ستم کرد شیعرێکی مه‌یله‌و "ناباو" ده‌خوێنمه‌وه‌ که‌ چاوه‌ڕوان بووم ئه‌و نه‌وه‌ پۆستمۆدێرنیسته‌، سه‌رده‌مه‌ بێ-شوێنه‌‌‌ی ئێستا بینووسێت. چونکه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ئه‌و تێیدا ده‌ژیت، که‌ له‌وێدا ته‌کنیک جیهانێکی خه‌یاڵێنراوی بۆ مرۆڤ بۆ سازاندووه‌ که‌ بۆ هه‌ڵاتن ‌له دۆخه‌‌ ته‌نیاییه‌که‌یدا هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌ک تاقیبکاته‌وه‌.  ئه‌و جیهانه‌ ته‌کنیکییه‌ تاکه‌که‌س هانده‌دات به‌ دوای مه‌یلی  گێڕانه‌وه‌ی خود فرچک بگرێت. ‌به‌ واتایه‌کی تر، له‌و سه‌رده‌مه‌ دیگیتال، دۆخه‌ بزۆک و پچڕ پچڕه‌دا، که‌ مرۆڤ له‌ داستانی چکۆڵه‌ و سنوورداریش کورتده‌کاته‌وه‌، ‌ ئه‌مه‌ش له‌ دواجاردا زمانێکی هاوکوف به‌رهه‌مده‌هێنێت، که‌  شێوازه‌که‌ی پێکهاتووه‌ له‌ ته‌کنیکی زمانێکی ئاواز و ریتم خێرا و پچڕپچڕ و ئاخاوتنێکی زاره‌کیی. ئاریان له‌و شیعره‌دا به‌ ته‌رزه‌ شیعرێکی نزیک له‌ موزیکی هیپ هۆپ، ریتم خێرا‌ و خودییه‌وه‌ به‌ جۆرێک بۆشایی نێوان وشه‌گه‌له‌ لێکدابڕاوه‌کان، ئه‌و به‌تاڵبوونه‌وه‌ی زمان له‌ کاڵبوونه‌وه‌ی خاکه‌ ناچاوه‌ڕوانکراوه‌کان ده‌له‌رێنێته‌وه‌، تاکوو وێنه‌ی بوون له‌و فه‌رامۆشکردنه‌دا بێدار بێته‌وه‌.

به‌مجۆره‌ دوای خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و شیعره‌  نامه‌یه‌کی مه‌یله‌و ستاییش ئامێزم - وابزانم یه‌که‌مجاریش بوو له‌ ژیانمدا نامه‌ی وا بۆ شاعیرێکی نائاشنا بنێرم- بۆ ئاریان نارد، لێ پێشتر نامه‌یه‌کی ئه‌له‌کترۆنیم بۆ  به‌ڕێوه‌به‌ری "ده‌نگه‌کان"، گۆران عه‌بدوڵا ناردبوو که‌ ئه‌گه‌ر حه‌ز ده‌کات ئه‌و شیعره‌ی ئاریان له‌ "ده‌نگه‌کان"دا بڵاوبکاته‌وه‌، ئه‌ویش په‌رۆشخۆرانه‌تر له‌ من شیعره‌که‌ی بڵاوکرده‌وه‌. هه‌ر ئه‌وکات حه‌زم کرد له‌سه‌ر ئه‌و شیعره‌ بنووسم، لێ  دۆخی دڕدۆنگی ژیان بواری بۆ نه‌ڕه‌خساندم، بۆیه هه‌ر ئه‌وکاتیش، تاکوو له‌ داهاتوودا ئه‌و حه‌زی نووسینه‌ بکه‌م به‌ ئه‌رکێک له‌سه‌ر خۆم، له‌ وتاری "گه‌ڕان به‌ دوای رووناکبیری نه‌دۆڕاودا"، که‌ له‌ شوباتی 2009 له‌ "کورستان راپۆرت" و"ده‌نگه‌کان"دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌، نووسیبووم: "  له‌ کن من، ئه‌وه‌نده‌ی کرده‌ی شیعری "سه‌گ"ی ئاریان ئه‌بوبه‌کر، که‌ شاعیرێکی نوێیه و من پێشتر قه‌ت ناوم نه‌بیستووه‌‌، ئه‌وه‌نده‌ی رووداوێکی رۆشنبیرییه‌ له‌ زمانی کوردییدا ، هێنده‌ هاتنی ئه‌دۆنیس به‌ رووداوێکی رۆشنبیریی نییه‌. چونکه‌ ئه‌و شیعره‌ روحێکی هه‌بووی نه‌بینراوی له‌ زمانی کوردییدا راده‌گه‌یه‌نێت..."

 خواستی شیعر: داڕێژانی خود و گوتنێکی ناچاوه‌ڕوانکراو

که‌واته، له‌ بری ئه‌وه‌ی بپرسین: شیعر چییه‌،‌ ده‌کرێ بپرسین:  خودی شیعر چی ده‌خوازێت؟ ئه‌ی که‌ ده‌گوترێ "شیعری‌ ئه‌و گه‌نجانه‌ ئیزافه‌یه‌کی نوێیان نییه‌"، که‌واته‌، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی بپرسین:  چ "ئیزافه"یه‌کمان له‌ شیعر ده‌وێت،  ده‌کرێ بپرسین: چیمان له‌ شیعر گه‌ره‌که‌؟  به‌ر له‌ به‌ رێکردن به‌ره‌و یان به‌ناو شیعری ئاریان ه‌وه‌، رامانێک له‌و پرسیارانه‌ ده‌چنینه‌وه، که‌ ئه‌و رامانه‌ش ده‌بێته‌ تێگه‌یشتنێک، روانگه‌یه‌ک بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و شیعرانه‌.

 به‌ڵێ، شیعر ،وه‌ک خۆی، ده‌خوازێ کاتێک‌ زمان له‌ له‌رینه‌وه‌ی ده‌نگه‌کانی بوون‌ به‌تاڵده‌کرێته‌وه‌ ده‌ست به‌و تشتانه‌وه‌ بگرێت که زمان دوای خۆی به‌جێیهشتوون.  هه‌روه‌ک شیعر ده‌خوازێ بخزێته‌ ناو دڵی وشه‌کانه‌وه‌، بۆشاییه‌کانی نێوان په‌یڤگه‌ل، هێماگه‌ل‌ لێکگرێبداته‌وه‌ و  به‌ره‌و خاکه‌ نادیاره‌کانی مرۆڤ رێبکات. شیعر ده‌خوازێ له‌وه‌ دڵنیامان بکاته‌وه‌ که‌ بوون ده‌ریده‌بڕێت، تاکوو دواجار به گوتنی‌ واتایه‌کی جیاواز دۆشداماومان بکات که‌ چاوه‌ڕوانی نه‌بووین‌. که‌واته‌ لێره‌دا ده‌خوازم بڵێم، شیعر هونه‌ری گوتنه‌ ناچاوه‌ڕوانکراوه‌کانه‌، تاکوو خود، گه‌ردوونێکی به‌جێماو یان حاشاردراومان بۆ نیشانبدات که‌ زمان  له‌نێوان بۆشایی یان مه‌وداکانی نێوان وشه‌گه‌لدا به‌جێی ده‌هێڵێت یان نایبێژێ.

دیاره‌ که‌ ده‌ڵێم له‌ بنه‌چه‌که‌دا ئه‌وه‌ مه‌به‌ستی گوتنی شیعره‌، تاکوو بێژم، ئه‌وه‌ ته‌نیا زمانی شیعره‌ که‌ توانای گوتنی ئه‌و ته‌رزه‌ هونه‌ره‌ی دۆشدامانه‌ ناچاوه‌ڕوانکراوه‌ی هه‌یه‌. به‌ واتایه‌کی تر: ته‌نێ شیعره‌ که‌ ده‌توانێ ئه‌و ئه‌زموونانه‌‌ به‌رجه‌سته‌ بکاته‌وه‌ که‌ به‌رجه‌سته‌ ناکرێنه‌وه‌. زمانه‌کانی تر، له‌ ژانره‌کانی تر، رۆمان، چیڕۆک و ... بگره‌ تا ده‌گاته‌ زمانی زانست باس له‌و تشت و رووداوانه‌ ده‌که‌ن که‌ پێشتر به‌رجه‌سته‌کراون یان ده‌کرێت به‌رجه‌سته‌ بکرێن.‌

ئاریان له‌ناو ئه‌و دۆخه‌ هاودژه‌ی خوددا هه‌وڵده‌دا به‌ زمانێکی ساتیرئامێز رووبه‌ڕووی دۆخی ئێستا بێته‌وه‌. ئه‌و خوده‌ی ئاریان ده‌خوازێت دابڕاو له‌ رابردوودا له‌ ئێستادا ئاماده‌ بێت. بۆیه‌ شیعری ئه‌و هاوئاهه‌نگ له‌گه‌ڵ دۆخی ئێستادا هه‌ڵگری زمانی رۆژانه‌یه. لێ ئه‌و شیعرێکی دڵبزوێن به‌و زمانه‌ رۆژانه‌ییه‌وه‌ ده‌نووسێت که‌ له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌دا واملێده‌کا که‌ به‌ روانبێژیی، هاودژییه‌ خۆ دووباره‌کردنه‌وه‌کانییه‌وه‌ خۆشمان بوێت. هاوکاتیش ئه‌و به‌و روانبێژییه‌ له‌ هاودژییه‌، شیعرێکی مه‌یل ئیستێتکیکیی سیاسی ده‌نووسێت که‌ راسته‌وخۆ ئه‌وها خۆی نانوێنێت. لێ ئه‌و حه‌ز ناکات وه‌ک ده‌مڕاستێکی جه‌ماوه‌ر و نه‌ته‌وه‌‌ شیعر بنووسێت، به‌ڵکوو ده‌خوازێ وه‌ک خودێکی سه‌فه‌ر کردووی شیعریی، هه‌میشه‌ بزۆک بنووسێت.‌ ئه‌و  به‌ ده‌م ئه‌و سه‌فه‌ره‌وه‌ حه‌ز ده‌کا له‌ نۆرمه‌کانی زمان و نه‌ریته‌ باوه‌کانی جڤاکدا ئازاد بێت. به‌ کورتی ئه‌و شاعیره‌ له‌ سه‌رده‌مێکی داماڵراوه‌ له‌ ئه‌خلاو سه‌رنجکێشی ده‌یه‌وێت خوده‌ سه‌رنجکێشه‌که‌ی ئاوه‌ڵا بکات:

دوا وته‌ له‌ رامانگه‌لێکدا

شه‌ڕی پشتئاشان: ‌

به‌رهه‌مێک له‌و‌ ئه‌قڵه‌ چه‌ته‌گه‌رییه‌ی حیزبی کوردیی که‌ ئێستاش حوکمڕانه‌ 

ئاماده‌کردنی: سڤیل: رێبوار رەزا چوچانی 

رێبوار: شه‌ڕی پشتئاشان كاره‌ساتێكه‌ و به‌سه‌ر حیزبی شیوعیدا سه‌پا، له‌ كوێوه‌ بتوانین باس له‌و شه‌ڕه‌ و نه‌هامه‌تییه‌كانی بكه‌ین، چونكه‌ له‌ ئێستادا حیزبی شیوعی و سه‌ركردایه‌تی ئه‌و حیزبه‌، خۆیان له‌ باسكردنی ئه‌و كێشه‌دا به‌دوور ده‌گرن؟

رێبوار: به‌ڵام سه‌ره‌تای شه‌ڕی پشتئاشان كه‌ی بوو و له‌كوێوه‌ دروستبوو؟

رێبوار:ئه‌و مه‌فره‌زه‌ی ئێوه‌ له‌ ده‌شتی هه‌ولێر چه‌ند پێشمه‌رگه‌ ده‌بوو؟

رێبوار: به‌ڵام له‌ كاتی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی پشتئاشان، یه‌كێتی مامه‌ڵه‌ی چۆن بوو له‌گه‌ڵ دیله‌كانی حیزبی شیوعی، به‌و پێیه‌ی كه‌ به‌ڕێزت ئاگادار بیت؟

رێبوار:به‌ڵام شه‌ڕی پشتئاشانی دووه‌م چۆن بوو؟

رێبوار: به‌رپرسێكی یه‌كێتی، كه‌ به‌شدار بووه‌ له‌و شه‌ڕه‌، ده‌ڵێت من پرسیارێكم هه‌یه‌ له‌ شیوعییه‌كان، ئایا ئه‌گه‌ر نه‌وشیروان ئه‌و دڕنده‌یه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان باسی ده‌كه‌ن، بۆ سه‌ركرده‌ شیوعییه‌كانی نه‌كوشت له‌و شه‌ڕه‌دا، له‌ كاتێكدا ئه‌وان به‌شێكیان به‌ دیل گیرابوون؟

 رێبوار:به‌رپرسێكی یه‌كێتی، ده‌ڵێت ئه‌وكات پارتی له‌ كوردستان ده‌ركرابوو، ده‌یویست ده‌ست به‌سه‌ر ساحه‌ی كوردستاندا بگرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئه‌و قسه‌یه‌ی به‌رێزته‌؟

ڕێبوار -   ئەگەر پیرۆزى وەک یەکێک لە هۆکارەکانى لە قاڵبدانى مرۆڤ وەربگرین، بەڵام ئایە سەرەتاى سەرهەڵدانى پیرۆزى دەرکرێت بە سەرەتاى سەرهەڵدانى باوەڕى مرۆڤ بە ئاین و دەرکەوتەى خوداوەندەکان دیارى بکرێت؟، چونکە هەندێک پیرۆزى بۆ ئەم رەهەندە دەگێڕنەوە.

رێبوار  -   لێرەدا نوخبەیەکى هۆشیار دەکەوێتە بەر باس، کە ئەویش نوخبەى رۆشنبیرە، لەم حاڵەتانەدا وەزیفەى رۆشنبیر چیە، ئەگەر ئێمە باس لە نوخبەى رۆشنبیرى کوردى بکەین، ئایە ئەم نوخبەیە توانیویانە ببنە بەشێک لە هۆشیار کردنەوەى کۆمەڵگا، لە بەرانبەر پیرۆزییەکاندا؟.

خوێندنەوەیەک بۆ قەسیدەى (لە تەوتەمى مامزەکانى قەندیلەوە)ى هەندرێن

عەبدولموتەڵیب عەبدوڵڵا

تاراوگەو ئەدەبى تاراوگە

ئەدەبى تاراوگە وەک ژانرێک لە ژانرەکانى ئەدەب سەیر ناکرێت، بەڵکو لە پێناسە گشتییەکەیدا دەشێ بەو ئەدەبە بگوترێت کە هەستى ئاوارەبوون لە نیشتمانى لەخۆدا هەڵگرتووە. تاراوگەبوون ئەزموونێکە شان بە شانى هەستێکى گەورەى بەرپرسیارێتى لە دایک دەبێت، باجێکە مرۆڤ ئامادەیە وەک دەرئەنجامى بەکارخستنى ئیرادەى ئازادى بۆ خۆى و نیشتمانەکەى بیدات.  بەو مانایە ئەدەبى تاراوگە لەگەڵ ئەدەبى بەرگرى دێتەوە بەوەى پشت بە دۆزێک دەبەستێت، و کار لە سەر زمانێک دەکات کە خەونى ئازادبوونى نیشتمان و گەڕانەوە بەرەو زێدو ماڵى پێیە.

ئەدەبى تاراوگە دوو باسی گرنگى لەخۆدا هەڵگرتووە یەکەمیان بەرجەستەکردنى نەتەوەیە (وەک دۆز) لە رێگەى ئەو بەرجەستەکردنەش سۆزى گەڕانەوە بۆ نیشتمان یەکێکە لە بنەڕەتە سەرەکییەکانى ئەو ئەدەبە.

سازدانى: ڕابەر فاریق

 (هەندرێن) یەکێکە لەو شاعیر و نووسەرە  هەرە جیددییانەى خاوەنى تایبەتمەندیى خۆیەتى، بەڵام ئەوەندەى وەکوو نووسەرێک ناسراوە، ئەوەندە وەکوو شاعیر نەناسراوە، ئەمەیش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کەوا شیعرەکانى بە سانایى و بەکەڵکى هەموو خوێنەرێک نایەن، بەو واتەیەى کەوا نوخبەیەکى ئێجگار کەم لە نێو ئەدەبیاتى کوردیدا شیعرەکانى ئەم پیاوە دەخوێننەوە. ماوەیەک لەمەوبەر بە سەردانێک هاتەوە کوردستان، جگە لەوەى کۆمەڵێک جار بە یەکەوە دانیشتین، هاوکات بڕیاریشماندا دیمانەیەکى راستەوخۆ بکەین سەبارەت بە شیعر، ئەوە بوو شەوێکیان بە یەکەوە و لەگەڵ کۆمەڵێک برادەرى تر چووین بۆ (یەکێتى نووسەرانى هەولێر)، دوابەدواى مەستبوون و کاتژمێر (10) ى شەو کەوتینە نێو گفتوگۆیەکى قووڵ، لە ئەنجامیشدا ئەم دیمانەیە دروست بوو:

دیدارى :محمدقادریونس– هوَگرعمر له‌گه‌ڵ هه‌ندرێن

 كۆمەڵ/ نوسین بۆ تۆ چ مانایەكى هەیە, لەكارەكانتدا جەخت لەسەر چ جۆرە ستایلێك دەكەیتەوە؟

 هه‌ندرێن/ پرۆسەى نوسین دەڤەرێكە ئەگەر سەرەتایەكى هەبى بەرەو نا كۆتاییە, ئەوا لام وایە پڕۆسەى نوسین پرۆسەیەكى ئیتیكیە ئەو ئیتیكیە مانەوەى بەهاى ژیانە, بۆ ئەوەى هەمیشە نۆستالجایەكت هەیە یاخوت پەرۆشیەكت هەیە, بۆ ئەوەى بوون وەكو خۆى بهێڵیەوە.

تەروەرەی ژمارە 53 گۆڤاری (نێوەند) دەربارەی دیموکراسیی لەکوردستان

1-   هەموومان لەسەر ئەوە کۆکین دیموکراسیی لەکوردستان لەدروشمێکی سیاسیی بەولاوە چیتر نەبووە، بەڵام ئێمە دەمانەوێ لەوە بپرسین: ئایا لەسایەی دسەڵاتی پارتە کوردییەکانی ئەمێستای کوردستاندا ئەگەری ئەوە هەیە دیموکراسیی لەکوردستان پراکتیزە بێت؟ بەمانایەکی تر ئایا خودی پارتە کوردییەکان رێگرێکی بەردەمی پرۆسەی دیموکراتیزەی کوردستان نین؟

شیعری: Elonora Bru

من جه‌سته‌ی کات ده‌نووسمه‌وه‌،

به‌ناو هه‌موو  لاواندنه‌کان ده‌چم (جووله‌ هه‌میشه‌ له‌ کاتدایه‌)

که‌ شێوه‌ی ده‌سته‌کانیان وا سازاند

که‌  ببنه‌ ده‌سته‌کان.

تۆماس ترانسترۆمه‌ر (شاعیری ناسراوی سوێدیی و. کوردیی)  له‌ ساڵی 1983 له‌ "گۆڕه‌پانێکی کێویی"دا نووسیبووی: "ماندوو له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی که‌ به‌ وشه‌، وشه‌ لێ به‌ بێ زمان‌ دێن." من هه‌میشه‌ هه‌ستێکم هه‌یه‌ که‌ ئه‌و مه‌به‌ستی من بووه‌‌.

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ کلیکی ئێره‌ بکه‌!

"لیستی گۆڕان به‌رهه‌می کێشه‌ میزاجییه‌کانی نێوان ده‌سه‌ڵاتدارانی یه‌کێتیی نیشتمانییه‌ نه‌ک ئاکامی ته‌نگژه‌کانی ناو جڤاک"

سازدانی: شکار عه‌بدوڵا 

سه‌رنجێکی کورت:

له‌ 2009.6.8دا کاک شه‌نکار عه‌بدوڵا له‌ نامه‌یه‌کدا داوایکردبوو  سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ بۆ گۆڤاری "رێگا"،  له‌ ماوه‌ی 5 رۆژدا، وه‌ڵامی 10 پرسیاری بده‌مه‌وه‌.

سلآو بةرِيَز هةندريَن نوسةرو روناكبير 

تكاية لةماوةيةكى كةمدا وةلآمى سةرجةم ثرسيارةكانمان بدةرةوة، حةقى هةرثرسياريَك بدة، ضونكة تةوةرةكةمان زؤر جديةو بؤكاتى ئيَستاش زةرورية بةتايبةتى كةسيَكى وةك جةنابتان قسةى لةسةر بكةن. سوثاس

ئةم ديدارة بؤطؤظارى ريَطاية- شةنكار عةبدولآ 

ثرؤفايلى تيَرو تةسةلى خؤت بنيَرة و لةطةلَ هةندىَ وويَنةى خؤت

*ضؤن دةرِوانيتة ثيَويستى بوونى ليستيَكى ئؤثؤزسيؤن؟ ليستى ئؤثؤزسيؤن ضؤن دةبيَتة دةنطى دةنطة جياوازةكانى دةرةوةى ليستى دةسةلآت؟

 *تاضةند طةش بينى بةثرؤسةى ضاوديَرى كردنى سندوقةكانى دةنطدان؟ ئةمة لةكاتيَكدا لةهةلَبذاردنى ثيَشودا هةرسىَ ثاريَزطاكةى كوردستان خرانة ليستى رِةشةوة؟ ئايا ئةمة ض كاريطةريةكى هةية لةسةر سةمعةى كوردستان؟ ثيَت واية لةم هةلَبذاردنةى ئايندةدا هةمان سيناريؤى ليستى رةش دوبارة بيَتةوة؟